“Hij was bang dat een verzorgende op een mijn zou stappen”

Naar een oudere luisteren kan op heel verschillende manieren. Onder de noemer ‘Tijd voor het verhaal’ verdiepen we ons in het thema ‘luisteren’. Vandaag gaan we in gesprek met Francine Bos-van Goor en Tineke van de Groep-Huijgen, medewerkers van Zorg- en Wooncentrum De Haven.  

Francine werkt als gespecialiseerd verzorgende gerontopsychiatrie (GVGP-er) op De Meerpaal. Tineke werkt in diezelfde functie op De Helling. Gerontopsychiatrie is een moeilijk woord voor specialistische zorg bij ouderen met psychiatrische problemen. Francine en Tineke gebruiken in hun werk het formulier ’de karakteristiek’ om een bewoner met psychiatrische klachten beter te leren kennen.

Francine steekt van wal: “Soms lijkt gedrag van een bewoner lastig of onverklaarbaar. Iemand roept hard, raakt snel geïrriteerd of vraagt steeds hetzelfde. Dat noemen we vaak ‘probleemgedrag’ of ‘signaalgedrag’. Maar achter dat gedrag zit bijna altijd een reden. De karakteristiek helpt om die reden te vinden. Wij leerden dit formulier kennen tijdens onze opleiding voor GVGP-er. Inmiddels is het door Tineke en mij ook binnen De Haven geïntroduceerd en wordt het al door de psychologen gebruikt bij het omgangsoverleg. Veel teams zijn er enthousiast over, omdat het houvast geeft bij onbegrepen gedrag van een bewoner.”

Tineke vult aan: “De karakteristiek is breed inzetbaar. GVGP-ers zijn vooral gericht op psychische klachten en signaalgedrag. GVP-ers (gespecialiseerd verzorgenden psychogeriatrie) richten zich meer op dementie. Maar ook bij bewoners met niet-aangeboren hersenletsel of somatische zorg kan het gebruik van de karakteristiek veel opleveren.”

Kijken van buiten naar binnen

Samen vertellen ze hoe het formulier helpt om van buiten naar binnen te kijken. Deze volgorde is gelijk de kracht ervan. Er wordt niet meteen gekeken naar het ziektebeeld. Dat heeft wel invloed, maar het vertrekpunt is de mens: de bewoner. Gekeken wordt naar uiterlijke kenmerken. Denk aan bijvoorbeeld manier van lopen of houding. Wat is kenmerkend voor zijn of haar gedrag? Wat voelt of ervaart hij of zij en wat heeft deze bewoner nodig?

Die behoeften worden het uitgangspunt voor de benadering. Zo ontstaat een omgangsadvies dat echt past bij de bewoner.

Het levensverhaal: wat zit er onder het topje van de ijsberg?

Daarnaast is nog een ander element belangrijk om te achterhalen. Francine: “Bij onbegrepen gedrag zien wij als zorgmedewerkers vaak alleen het topje van de ijsberg. De karakteristiek helpt om te ontdekken wat eronder zit. Daarom krijgt ook het levensverhaal van de bewoner veel aandacht. Hoe was iemands opvoeding, welke gebeurtenissen hebben iemand gevormd? Welke rol speelt geloof, werk of andere ervaringen? Welke normen en waarden zijn belangrijk? Wat iemand heeft meegemaakt, neemt die persoon mee. Ook op hoge leeftijd. En zeker bij ziekte kan oude spanning weer naar boven komen. Door het achterhalen van het levensverhaal krijgt het gedrag van de bewoner betekenis en ontstaat er begrip. Dat geeft ruimte en rust zowel bij de bewoner als bij ons als verzorgenden.”

Positief voor bewoner én zorgmedewerker

Inzet van het formulier heeft echter niet alleen een positief effect op de bewoner. Ook voor de zorgmedewerkers geldt dat. Het helpt voorkomen dat teams blijven hangen in wat moeilijk gaat. Het begrip leidt tot positieve contactmomenten met de bewoner. De karakteristiek werkt dus twee kanten op. Tineke: “Mogelijke irritatie neemt af, het gedrag van de bewoner wordt als minder ‘negatief’ ervaren, waardoor samenwerken gemakkelijker wordt. Er komt weer een positieve spiraal.”

Een klein gebaar met groot effect

Tineke illustreert dit met een voorbeeld: “Er was een bewoner die vroeger in het leger had gediend. Hij schreeuwde steeds als een verzorgende langs liep. Dat leek agressie, maar uit zijn levensverhaal bleek: hij moest in de oorlog mijnen opsporen. Hij was bang dat de verzorgende op een mijn zou stappen. De oplossing werd heel klein: de verzorgende bleef even stilstaan in de deuropening van zijn kamer en liep dan pas door. Het roepen werd veel minder. Niet omdat hij veranderde, maar omdat wij hem begrepen.”

“Onmisbaar bij dit hele proces is ook de dialoog met het team”, zegt Francine. “Elk teamlid vult het formulier in. Gezamenlijk worden de bevindingen uitgewisseld. Iedereen ziet namelijk iets anders. Door samen de uitkomsten te bespreken, ontstaat één gezamenlijke manier van kijken. En dat zorgt voor een breed gedragen advies voor de betreffende bewoner. De karakteristiek levert dus iets op voor beide kanten.”

Ook kansen in de wijkverpleging

De karakteristiek wordt nu vooral ingezet bij onbegrepen gedrag in het verpleeghuis. Maar zeggen ze alle twee: “Er liggen ook kansen in de wijkverpleging. Daar zijn veel mensen met psychische klachten. Juist daar kan het helpen om al vroeg beter te begrijpen wat iemand nodig heeft. Met als positief punt dat wanneer er op een later tijdstip sprake is van opname in De Haven, de benadering voor deze persoon meteen aansluiten bij wie hij is.”

Begrip maakt zachter

“De karakteristiek verandert de blik”, besluiten ze samen. “Gedrag wordt niet langer alleen als lastig ervaren. Het wordt informatie. Een signaal. Een ingang naar het verhaal achter de mens. En als dat verhaal bekend is, verandert ook het gevoel in het team. Begrip maakt zachter. Het haalt de scherpe randjes weg. Wat zowel voor de bewoner als de zorgverlener heel waardevol is.”